Gaz tedarikinde yeni dönem başlıyor: Yarım asırlık süreç sona eriyor

B Komisyonu, Rusya'dan gaz ve petrol ithalatını kademeli olarak sonlandırmayı amaçlayan bir yasa teklifi hazırladı. Bu düzenlemeyle AB'nin Rus gazı kullanımının 1 Ocak 2028 itibarıyla sona ereceği öngörülüyor.

Rus gazının Sovyetler Birliği döneminde 1964'te faaliyete geçen Druzhba Boru Hattı ile Avrupa'ya taşınma serüveni, Yamal-Avrupa, Soyuz, Kuzey Akım ve TürkAkım gibi boru hatlarıyla devam etti. Bu süreç, Şubat 2022'de başlayan Rusya-Ukrayna Savaşı'nın ardından AB'nin Moskova yönetimine uyguladığı yaptırımlarla sona erme aşamasına geldi.

Avrupa Birliği, 2021 yılında yıllık 413 milyar metreküp gaz tüketiyordu. Aynı dönemde Rusya, AB'ye 150 milyar metreküp gaz ihraç ederek savaş öncesi AB'nin toplam gaz ithalatının yüzde 45'ini karşılıyordu.

Şubat 2022'de savaşın başlamasının ardından Moskova yönetimine yönelik ilk yaptırım paketini devreye sokan AB, Rus gazının Avrupa'daki gaz depolama tesislerine erişimini yasakladı. Eylül 2022'de meydana gelen patlamalar sonucunda Kuzey Akım 1 ve 2 boru hatları kullanılamaz hale geldi ve Rus gazının boru hatlarıyla AB'ye sevkiyatı büyük ölçüde etkilendi.

AB, Ukrayna üzerinden yapılan gaz sevkiyatının 1 Ocak 2025'te sona ermesiyle, Rusya'dan yarım asrı aşkın süredir devam eden gaz ithalatını tamamen sonlandırmaya bir adım daha yaklaştı.

AB'nin toplam boru gazı ve LNG ithalatı 2021'de 336 milyar metreküp, 2022'de 333 milyar metreküp, 2023'te 289 milyar metreküp ve 2024'te 273 milyar metreküp olarak gerçekleşti. Rusya'dan AB'ye 2021'de 150,2 milyar metreküp, 2022'de 78,8 milyar metreküp, 2023'te 42,9 milyar metreküp ve 2024'te 51,6 milyar metreküp LNG ve boru gazı ihraç edildi.

Bu yıl Rusya'dan AB'ye LNG ve boru gazı sevkiyatının toplamda 36,5 milyar metreküp olması bekleniyor.

AB'nin ithal ettiği gazda Rusya'nın payı 2021'de yüzde 45 seviyesindeyken 2024'te yüzde 19'a düştü. Ukrayna üzerinden gelen gaz miktarının bu yılın başında sona ermesiyle bu oranın yüzde 13'e kadar gerilemesi öngörülüyor.

Rusya'dan boru gazı alımını kademeli olarak azaltan AB, savaş sonrası dönemde LNG terminali ve yeniden gazlaştırma kapasitesini artırmaya yönelik önemli yatırımlar yaptı.

AB, 2021'de 164,3 milyar metreküp olan toplam yeniden gazlaştırma kapasitesini, 2022'de 185,8 milyar metreküpe, 2023'te 213,2 milyar metreküpe ve geçen yıl 235,1 milyar metreküpe yükseltti. Birliğin bu yılki kapasitesinin ise 263,9 milyar metreküpe ulaşması bekleniyor.

Mayıs 2022'de yürürlüğe giren REPowerEU programı kapsamında gaz kullanımını azaltmayı hedefleyen AB'nin 2021'de 413 milyar metreküp olan yıllık tüketimi, 2022'de 356,4 milyar metreküpe, 2023'te 330,5 milyar metreküpe düştü. Tüketim 2024'te ise 332 milyar metreküp civarında gerçekleşti.

Gaz tüketimini istikrarlı bir şekilde düşürmeye çalışan AB'nin enerji sepetinde Rus gazının payı ciddi şekilde gerilerken, Rus gazının yarattığı boşluğu LNG ayağında ABD ve Katar, boru gazı ayağında ise Norveç doldurdu.

Norveç'ten gelen gazın payı 2021-2024 döneminde yüzde 29,2'den yüzde 49,6'ya yükseldi. ABD'den gelen LNG'nin payı aynı dönemde yüzde 20'lerden yüzde 45'e ulaştı.

Rus gazını Avrupa'ya taşıyan Kuzey Akım 1, Kuzey Akım 2 ve Yamal-Avrupa boru hatlarının kullanıma kapatılması ve Ukrayna'dan gaz sevkiyatının durmasıyla Türkiye, TürkAkım Boru Hattı'yla tek geçiş güzergahı olarak önem kazandı.

AB Komisyonu, hafta başında Rusya'dan gaz ve petrol ithalatını kademeli olarak sona erdirecek bir yasa teklifi hazırladı. Teklife göre, üye ülkelerde Rusya kaynaklı boru gazı ve LNG aşamalı olarak kullanımdan kaldırılacak.

İthalat yasağı kapsamında, Rusya'dan gaz alımı için yeni sözleşmeler 1 Ocak 2026'da sona erecek. 17 Haziran 2025'ten önce imzalanan kısa vadeli sözleşmeler kapsamındaki gaz ithalatı ise 17 Haziran 2026'ya kadar devam edecek.

Ayrıca, denize kıyısı bulunmayan ülkelerin uzun vadeli sözleşmeler kapsamında yaptığı boru gazı teslimatlarına 2027 sonuna kadar izin verilecek.

Bu düzenlemelerle birlikte, 1 Ocak 2028'de AB'nin Rus gazı kullanımı fiilen sona ermiş olacak.

Söz konusu yasa teklifinin yürürlüğe girmesi için, AB Konseyi'nde üye ülkelerin “nitelikli çoğunluk”la onay vermesi ve Avrupa Parlamentosu'nun da teklifi kabul etmesi gerekiyor.

Macaristan ve Slovakya, enerji fiyatlarını artıracağı gerekçesiyle Rus gazına yönelik bir alım yasağına karşı çıkıyor. Ancak Konsey'in bu tür kararları nitelikli çoğunlukla alma yetkisi, itiraz eden ülkelerin veto hakkı olmadan sürecin ilerlemesine olanak tanıyor.

Bu durum, Macaristan ve Slovakya gibi muhalif ülkeleri baypas etme girişimi olarak değerlendiriliyor.