Orta Doğu'daki gerilim, İsrail ekonomisini ciddi bir imtihanla yüz yüze getirdi

Saldırıların maliyetinin günde yüz milyonlarca doları bulması, kamu bütçesi ve piyasalarda ciddi baskı oluşturuyor.

Sadece ilk haftada yaklaşık 5 milyar dolar harcayan İsrail'in günlük savaş gideri 725 milyon dolara ulaştı. Bu tutarın 593 milyon doları saldırılarda kullanılırken, 132 milyon doları savunma tedbirleri ve askeri seferberlik faaliyetlerine ayrıldı.

Yalnızca İran'dan atılan füzelerin engellenmesine yönelik savunma sistemlerinin günlük maliyeti 10 ila 200 milyon dolar arasında değişiyor.

Saldırıların bir ay boyunca devam etmesi halinde toplam maliyetin 12 milyar doları aşabileceği öngörülüyor.

Savaşın bir ay daha sürmesi halinde İsrail'e doğrudan ve dolaylı maliyetinin 20 milyar doları bulabileceği değerlendiriliyor.

Saldırılar doğrudan askeri harcamalarla sınırlı kalmadı, üretim faaliyetleri sekteye uğradı, halk sık sık sığınaklara inmek zorunda kaldı. Bu durumda ülke bütçe açığının yüzde 6'ya, yani yaklaşık 25 milyar dolara çıkması bekleniyor. Ayrıca savaş nedeniyle zarar gören vatandaşlara yönelik tazminatlar da kamu maliyesi üzerinde ek bir yük oluşturdu.

İlk haftada evlerinden tahliye edilen İsrailli sayısı 10 bini aştı, 36 bin 465 kişi ise devletten tazminat talebinde bulundu.

Hükümetin bu bütçe açığını kapatmak için üç olasılık üzerinde durduğu ifade ediliyor: sağlık ve eğitim gibi sosyal harcamaların kısılması, vergilerin artırılması veya dış borçlanmaya gitmek. Dış borçlanma kamu borcunun milli gelire oranını yüzde 75'in üzerine çıkarabilir, bu oran İsrail tarihinde eşi benzeri görülmemiş bir seviye.

İsrail Maliye Bakanlığı, mevcut mali kaynakların hızla tükendiğini ve yeni kaynak arayışlarının başladığını duyurdu. Bakanlık, 19 Haziran'da İsrail Meclisi Maliye Komisyonuna yaptığı başvuruda, 857 milyon dolarlık harcamanın Savunma Bakanlığına aktarılmasını talep etti. Ayrıca sağlık, eğitim ve sosyal hizmetler gibi bakanlıkların bütçelerinden 200 milyon dolarlık ek kesinti yapılması istendi.

Bu kaynakların büyük bölümü ordu personel giderlerinin karşılanmasında kullanılacak. Savaş öncesinde başlatılan geniş çaplı seferberlik kapsamında 450 bin yedek asker göreve çağrılmıştı.

İsrail para birimi şekelin savaşın başlamasından sonra dolar karşısında 3,70 seviyesine kadar gerilediği, ardından 3,50'ye toparlandığı belirtiliyor. Ancak bu toparlanmada küresel dolar zayıflığı ve spekülatif işlemlerin etkili olduğu vurgulanıyor.

Şekelin istikrarını korumasında İsrail Merkez Bankasının müdahalesinin belirleyici olduğu savunuluyor. Banka daha önce 7 Ekim 2023'te Gazze'ye başlatılan saldırı sırasında döviz piyasasına 8,5 milyar dolar müdahalede bulunmuştu. Ancak bu tür müdahalelerin uzun vadede mali yükü artırdığı, hükümetin şekeli desteklemeye devam edebilmesinin savaşın süresine bağlı olduğu belirtiliyor. İsrail'de çoğu ekonomik faaliyet şekel cinsinden yürütüldüğü için para biriminin değer kaybının, enflasyonist baskıları artırabileceği dile getiriliyor.

İsrail'in milli gelirin yüzde 20'sini, ihracatın ise yüzde 50'sini sağlayan teknoloji sektörünün, güvenlik riskleri nedeniyle yüzde 44 daraldığı aktarılıyor. Bu durum, modern İsrail ekonomisinin bel kemiği olan sektörü ciddi şekilde tehdit ediyor.

İsrail'in 2025 yılı için hazırladığı ve 170 milyar dolarlık büyüklüğüyle şimdiye kadarki en büyük bütçesi, borçlanma giderleri eklendiğinde 312 milyar dolara ulaştı. Mevcut askeri harcamalar bu bütçeye büyük baskı oluşturuyor.

Askeri harcamaların devam etmesi halinde İsrail'in büyüme hızının düşebileceği, işsizliğin artabileceği ve yoksulluk oranlarının yükselebileceği uyarısında bulunuluyor.

İran, saldırılara yanıt olarak İsrail ekonomisinin kalbi olan Hayfa başta olmak üzere Tel Aviv'in hayati öneme sahip altyapısını hedef aldı. Bu saldırılar baskıyı artırdı, İsrail'in en büyük petrol rafinerisi olan Hayfa kentindeki Bazan şirketinin durmasına yol açarken ülke ekonomisine günlük 3 milyon dolarlık zarar verdi.

İran'ın misillemeleri ayrıca Tel Aviv yakınlarındaki Ben Gurion Havaalanı'nın faaliyetlerinin askıya alınmasına neden oldu. Bu durum günde yaklaşık 300 seferin yapıldığı, 35 bin yolcunun taşındığı havaalanında daha da fazla kaybın habercisi olabilir. Havalimanının kapatılmasıyla eş zamanlı İsrail ulusal hava yolu şirketi El Al, 48 uçağını Kıbrıs, Yunanistan ve ABD'ye nakletti. Bu durumun da yaklaşık 6 milyon dolarlık operasyonel maliyete yol açması bekleniyor.

Finans piyasaları da bu askeri gerilimden etkileniyor. İran füzeleri İsrail'in elmas borsasını vururken, ülkenin elmas ihracatı 2024'te yıllık bazda yüzde 35 düşüş yaşadı. Elmas sektörü İsrail'in toplam ihracatının yüzde 8'ini oluşturuyor ayrıca Tel Aviv Borsası'nın bu saldırılardan etkilenmesinden endişe ediliyor.

Bu tür darbeler, yatırımcılar arasında paniğe yol açıyor, hissedarların hisselerini toplu halde çekmelerine ve satmalarına yöneltiyor, çöküşü hızlandırıyor, yakın vadede ekonomik istikrarı tehdit ediyor ve yatırım, istihdam ile büyümeye gölge düşürüyor.

Ülkenin mali kalbi İsrail Borsası'nın hedef alınmasının ekonomik hayatı tamamen aksatma noktasına getirebileceği kaydediliyor. Hem kamu hem özel sektörle önemli bağlantıları olan çok sayıda halka arz edilmiş şirketi bünyesinde barındıran borsa sadece bir işlem platformu değil, aynı zamanda ekonomik güvenin bir yansıması.

Ekonomik ve sivil altyapının hedef alınması, çatışmanın askeri nitelikten çıkıp ülkenin mali ve ekonomik temellerini hedef alan yeni bir aşamaya geçtiğinin bir göstergesi. Bunun İsrail ekonomisi önünde pek çok sıkıntı yarattığı, güveni yeniden tesis etmek, ticaret faaliyetlerini istikrara kavuşturmak için acil önlemler alınması gerektiği aktarılıyor.

Ekonomik etkilerin sadece kısa vadede değil orta ve uzun vadeye de yayılacağı öngörülüyor, bu durumda kapsamlı bir yeniden yapılanma, altyapı onarımı ve finansal sistemin rehabilitasyonunun olacağı kaydediliyor. Ayrıca yatırımcıların ekonomik sisteme olan güveninin yeniden sağlanması gerektiği, bunun da yıllarca sürecek reform ve yoğun çalışma gerektirebilecek bir süreç olduğu belirtiliyor.