Boğaziçi Uluslararası Hukuk Konferansı 2025'te savaş sonrası süreçte ceza hukukunun konumu değerlendirildi.

Boğaziçi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Ali Emrah Bozbayındır'ın moderatörlüğünü üstlendiği panelde, Leiden Hukuk Fakültesi Uluslararası Ceza Hukuku ve Küresel Adalet Profesörü Carsten Stahn, Northumbria Hukuk Fakültesi Karşılaştırmalı ve Uluslararası Ceza Hukuku ve İslam Hukuku Kürsüsü Başkanı Prof. Muhammed Elewa Badar, Endonezya Gadjah Mada Üniversitesi Uluslararası Hukuk Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Dr. Fajri Matahati Muhammadin ve Hindistan O.P. Jindal Global Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekan Yardımcısı Doç. Dr. Pierpaolo Petrelli konuşmacı olarak yer aldı.

Leiden Hukuk Fakültesi Uluslararası Ceza Hukuku ve Küresel Adalet Profesörü Stahn, konuşmasında sanatın adalet süreçlerindeki işlevine vurgu yaparak, geleneksel ceza yargılamalarının sınırlılıklarını aşmada sanat temelli yöntemlerin önemli bir tamamlayıcı olduğunu belirtti.

Stahn, sanatın toplulukları iyileştirme, hafızayı canlı tutma ve mağdurlarla failler arasında köprü kurma gibi işlevlere sahip olduğunu ifade ederek, bu yaklaşımların uluslararası ceza adaleti kurumları tarafından giderek daha fazla benimsendiğini dile getirdi.

Prof. Stahn, sanatın yalnızca geçmişle yüzleşmede değil, gelecekte barışın sağlanmasında da önemli bir rol oynayabileceğini kaydetti.

Stahn, mağdurların sanat aracılığıyla seslerini duyurduğunu belirterek, bu yaklaşımın mağdurların tanınması, mağduriyetin sembolik olarak ifade edilmesi ve toplumsal bağların yeniden kurulmasında etkili olduğunu ifade etti.

Sanatın sadece bir iletişim veya dış destek aracı olmadığını vurgulayan Stahn, cezaların yalnızca bir yaptırım değil, aynı zamanda toplumla yeniden bağ kurma aracı olabileceğini söyledi.

Northumbria Hukuk Fakültesi Karşılaştırmalı ve Uluslararası Ceza Hukuku ve İslam Hukuku Kürsüsü Başkanı Prof. Badar ise çatışma sonrası adaletin sadece failleri cezalandırmakla sınırlı kalmaması gerektiğini, mağdurların önceliklerinin çoğunlukla topluma yeniden entegre olmak, travmayla başa çıkmak ve benzer olayların tekrarlanmasını önlemek olduğunu belirtti.

Adaletin mağdur ve toplum için sağlandığını hatırlatan Badar, adaletin sosyoloji, psikoloji ve antropoloji gibi disiplinlerle birlikte ele alınması gerektiğini ifade etti.

Muhammed Elewa Badar, mağdurların ifadelerinin alındığı mahkeme süreçlerinde psikolojik destek ve eğitim eksikliğinin ikinci bir travmaya yol açabileceğine dikkat çekerek, hakimlerin ve avukatların travma bilinciyle hareket etmeleri gerektiğini vurguladı.

Endonezya Gadjah Mada Üniversitesi Uluslararası Hukuk Anabilim Dalı Öğretim Üyesi Dr. Muhammadin de Uluslararası Ceza Mahkemesinin (UCM) İslam hukuku gibi farklı hukuk geleneklerine yeterince yer vermediğini ve kapsayıcılık iddiasının uygulamada karşılık bulmadığını dile getirdi.

Uluslararası ceza hukukunun Batı merkezli normlar bütünü olmaktan çıkarılması gerektiğini belirten Muhammadin, akademisyenler tarafından uluslararası hukukun genel olarak çok merkezci olduğuna dair güçlü eleştiriler bulunduğunu ifade etti. Ayrıca, zengin kültürel, dini geleneklere ve hukuk sistemlerine sahip diğer medeniyetlerin ceza adaletine katkısının gerçekten dikkate alınmadığını söyledi.

Muhammadin, farklı kültür ve anlayışlar göz önüne alınmadan oluşturulan kuralların kapsayıcı olmayacağını vurgulayarak, uluslararası bir yasa yapılmak isteniyorsa, bunun uluslararası olması ve her şeyin ve herkesin dahil olması gerektiğini ifade etti.

Jindal Global Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dekan Yardımcısı Doç. Dr. Petrelli ise uluslararası ceza adaletinin savaşlardan kar sağlayan şirketleri cezalandırmakta büyük ölçüde yetersiz kaldığını öne sürdü. Bir şirketin savaştan kar elde ettiğinde ancak hiçbir mahkemenin bunu soruşturmadığında ne olacağını sorarak, tutuklama, para cezası veya mağdurlar için tazminat olmadığını ve bunun sadece yasal bir başarısızlık değil, adalette bir boşluk olduğunu belirtti.

Petrelli, şirketlerin savaş suçlarından ceza almadan kurtulabilmesinin nedenleri arasında, UCM'nin sadece bireyleri yargılaması ve şirketleri kapsamaması, birçok ülkenin şirket suçlarını ya tanımaması ya da sadece idari para cezası uygulaması ile BM ve Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) rehber ilkeleri gibi belgelerin hukuki yaptırım gücünün olmamasını örnek gösterdi.

Bu konuya çözüm olarak "Tetikleyici Uygulama Modeli" adını verdiği yeni bir mekanizma öneren Petrelli, bu kapsamda şirketlerin savaşlardan kazanç elde etmesinin özel bir suç olarak tanımlanması, mahkemelerin şirket varlıklarını hızlıca dondurabilmesi ve şirketlere caydırıcı yaptırımlar uygulanması gibi önerilerde bulundu.