Diyarbakır'daki 12 Bin Yıllık Çayönü Tepesi'nde Yeni Yapılar ve Su Kanalı Keşfedildi

Ergani Ovası'nda M.Ö. 10 bin yılından itibaren yerleşim evreleri bulunan ve 1963'te yüzey araştırmalarında keşfedilen Çayönü Tepesi'ndeki ilk kazılar, 1964 yılında Dr. Halet Çambel ve Prof. Dr. Robert J. Braidwood tarafından başlatıldı.

Hilar köyünün kuzeyinde bulunan, eski adı Kotaberçem (Çayboyu) olan Çayönü Tepesi, tarih öncesi döneme ait bir höyük olup, göçebelikten yerleşik yaşama, avcılıktan toplayıcılıktan üreticiliğe geçişin ve tarımın ilk kez başladığı önemli yerleşimler arasında yer alıyor.

Dünya uygarlık tarihine ışık tutan alanda 1991'de güvenlik sebebiyle ara verilen ve 10 yıl önce yeniden başlayan arkeolojik kazılarla, kesintisiz yaşamın tüm aşamaları ve detayları ortaya çıkarılıyor.

Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Çanakkale Uygulamalı Bilimler Fakültesi Müzecilik Bölümü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Savaş Sarıaltun başkanlığında yürütülen arkeolojik kazılarda, bu sezon 60 kişilik bir ekip tarihin izini sürüyor.

Doç. Dr. Savaş Sarıaltun, Çayönü Tepesi'nin Türkiye'deki sistematik bilimsel kazıların yürütüldüğü ilk Neolitik yerleşimlerden biri olduğunu belirtti. Yerleşimin doğu kesiminde daha önce hiç kazılmamış bir alanda kazı çalışmalarına başladıklarını ifade etti.

Sarıaltun, 2025 yılı kazılarında bu kesimde Neolitik yerleşmenin farklı evrelerini tespit ettiklerini ve Neolitik kültür dolgularının yoğun olduğunu fark ettiklerini söyledi. Bu nedenle kazıları bu alanda yoğunlaştırdıklarını dile getirdi.

Kazdıkça geniş alanları ve yayılımın büyüklüğünü gördüklerini anlatan Sarıaltun, Çayönü'nde hala keşfedilecek çok şey olduğunu belirtti.

Nisan ayında alandaki otları temizlediklerini ve Mayıs başında büyük bir ekiple arkeolojik kazılara başladıklarını ifade eden Sarıaltun, Temmuz ayında ekibin hem bilim heyeti hem öğrenciler hem de işçilerin katılımıyla daha da genişletildiğini belirtti. Yoğun çalışmaların bu sene iki alana ayrıldığını ve geçen senelerde ortaya çıkarılan kuzeydeki İlk Tunç Çağı alanında kazılara devam edildiğini söyledi. Çayönü'nde Neolitik yerleşmenin daha geniş alanlara yayıldığını 2025 yılı kazılarıyla keşfettiklerini, yaklaşık 750 metrekarelik alanda kazıların sürdüğünü ve sene sonuna kadar bu alanın 1500 metrekareye çıkarılacağını ekledi.

Sarıaltun, kazıların doğu kısmındaki çalışmalarda bir su kanalı, dört ızgara planlı yapı, malahit (bazik bakır karbonattan oluşan, parlak yeşil bir mineral) ve "Çayönü aleti" isimli obsidiyen (asidik yapılı yanardağların püskürttüğü magmanın hızlı bir şekilde soğuması ve kristalleşemeden donması sonucu oluşan volkanik bir cam türü) alet bulduklarını kaydetti.

Bu alanda birçok malahit ve bakır nesne bulunduğunu, bakır işlemeciliğinin burada da yaygın olarak görüldüğünü belirten Sarıaltun, şu anda 14 nesne olduğunu ve sayının artacağını bildiklerini ifade etti. O dönemi tanımlayan tek delikli, yuvarlak, iki delikli kare, dört delikli kare ve badem tipli boncukların Çayönü'nde hemen hemen tüm varyasyonlarını bulduklarını, şu anda boncuk sayısının onlarca seviyesinde olduğunu ve bu sene yüzlere ulaşacağını dile getirdi. Sarıaltun, bu sene çok sayıda buluntuya ulaştıklarını belirtti.

Sarıaltun, M.Ö. 9 bin yıllık kültür dolgularını bu alandaki kazılarda netleştirdiklerini ve Çayönü'nün keşfedilecek çok noktası olduğunu, her sezon ayrı bir keşif sağladığını söyledi.

Bulunan bakır aletler, nesneler ve boncuklarla malahit ve bakır hammaddelerinin burada ustalığın, işçiliğin ve üretimin olduğunu gösterdiğini anlatan Sarıaltun, bulunan yapılar ile üretim alanlarının o dönemin yaşamına dair bilgi vermesi açısından değerli olduğunu vurguladı.

Bu alanın sadece Neolitik Dönem'de kullanılmadığını, yer yer Çanak Çömlekli Neolitik Dönem ve İlk Tunç Çağı dolgularının da görüldüğünü belirten Sarıaltun, geçen sene koruma veya çevirme amaçlı kullanıldığı düşünülen duvarın bu sene yapılan çalışmalarla bir sınır olduğunu netleştirdiklerini ifade etti.

Sarıaltun, kazılarda ayrıca bir su kanalına ulaştıklarını ve şu bilgileri paylaştı: "Baktığımızda bir atık için kullanılmış 'künük' denilen bir çömlek var. Onların yan yana dizilmesiyle ve kenarlarının duvar olarak örülmesiyle bir kanal oluşturulmuş. Analizlerimiz devam ediyor. Pis su atık hattı da olabilir ama temiz su hattı da olabilir. Onu çalışmalar sonucu görmüş olacağız. Özellikle Erken Tunç Çağı ve sonrasındaki dönemin yerleşim mantığını anlamamız açısından su kanalı önemli. Bu, bize Çayönü'nde bir kanal yapacak kadar güçlü bir yapı, üst bir sınıfın olma ihtimalini gösteriyor. Bu, normal, her eve yapılabilir bir kanal değil. Daha özel, daha büyük bir kompleks için yapılmış olması gerekiyor."

Bu sene çalışmaların daha verimli geçtiğini anlatan Sarıaltun, "Bu sene kazı sezonunun ortasında olmamıza rağmen geçen sezona göre iki kat fazla buluntuya sahibiz. Farklı ve geniş alanda kazı yürüttüğümüzden dolayı buluntu sayımızdaki artış belirgin. Çayönü hem Diyarbakır hem de ülkemiz açısından uluslararası nitelikte çok değerli bir kültürel miras alanı." ifadelerini kullandı.

Sarıaltun, alanın batısında bulunan ızgara planlı yapıların doğu kısmında da yaygın olduğunu anladıklarını belirterek, 4 ızgara planlı yapıyı tespit ettiklerini vurguladı.

Daha da fazla olacağını düşündüklerini anlatan Sarıaltun, "Bu dört ızgara planlı yapı, Çayönü'ndeki Neolitik Dönem'in, M.Ö. 9100-9000'lerin kültür dolgusunu anlamamız açısından çok değerli. Doğu alanında ızgara planlı yapıların bu kadar yaygın bulunması, bize yerleşmenin stratejisini, alan kullanım özelliklerini, o dönemde yaşayan grupların veya toplulukların yaşam modelini, ürettikleri ürünlerin yelpazesini anlamamız açısından birçok örnek sunuyor. Bununla beraber her evrede kullanılan alet, edevat ve takıdan yerleşmenin nasıl bir sosyal dokuya sahip olduğunu bu kazılarla öğreniyoruz." dedi.