Uğur Öztürk, Osmanlı'da Himaye Kültürünü İnceledi

Uğur Öztürk, 3. Murad dönemini merkeze alan ve 16. yüzyıl sonu Osmanlı saray çevresinde gelişen edebiyat üretimi ile kültürel ilişkileri incelediği "Osmanlı Dünyasında Himaye İlişkileri ve Yazılı Kültür" adlı çalışması hakkında açıklamalarda bulundu.

Osmanlı yazılı kültürü ve şiirinin tarihsel sürecine bakıldığında, edebi eserlerin oluşması için teşvike ihtiyaç duyulduğunu belirten Öztürk, hamilerin, himaye ettikleri kişilere genellikle maddi, bazen de manevi destek sağladıklarını ifade etti. Bu geleneğin 16. yüzyılın ikinci yarısına kadar başta padişah olmak üzere sadrazamlar, beyler ve paşalar tarafından sürdürüldüğü biliniyor.

Öztürk, 2. Selim döneminden sonra harem ağaları ve hanım sultanların da himayeciler arasına katıldığını vurguladı.

Hanım sultanlardan Nurbanu Sultan, İsmihan Sultan ve Safiye Sultan; harem ağalarından ise Habeşi Mehmed Ağa, Gazanfer Ağa, Cüce Zeyrek Ağa ve Derviş Ağa öne çıkıyor. Bahsi geçen harem ağaları, hanım sultanlar ile müellif ve mütercimler arasında aracı konumda bulunuyorlar. Hamilerin bu kadar geniş olduğu bir ortamda kültürel ve edebi üretimde himayenin rolü daha da artıyor. Saray hamilerinin ön plana çıkmasıyla taşradan merkeze doğru bir yöneliş yaşanmış ve özellikle 3. Murad döneminde bu yöneliş, sultanın merkezde olduğu himaye kültürüne dönüşmüş durumda. Bu merkezileşmede şehzade kapılarının giderek azalması ve sonrasında kaldırılması da etkili oluyor.

Öztürk, 3. Murad döneminde himaye kültürünün padişahın merkezde olmasına rağmen birçok kişi tarafından yürütüldüğüne dikkat çekti.

3. Murad döneminin önemli özelliklerinden biri de nüsha bazlı himaye olarak öne çıkıyor. Nüsha bazlı himaye, bir eserin genellikle sadece giriş kısmında övgüyle bahsedilen kişinin isminin ve övgü cümlelerinin değiştirilerek başka bir hamiye sunulması anlamına geliyor. Bu sunuş değişiklikleri, tasvirli yazmalarda daha belirgin hale geliyor. Örneğin, Seyyid Lokman tarafından kaleme alınan Zübdetü't-Tevarih'in günümüze ulaşan 4 nüshası bulunuyor. Bu nüshalardan 3'ü tasvirli, biri ise özetlenmiş ve tasvirsiz. İlk tasvirli nüsha oldukça tezhipli olup sarayda hazırlanmış ve 3. Murad için kaleme alınmıştır. İkincisi, sultan nüshası kadar tezhipli olan nüsha Darüssaade Ağası Habeşi Mehmed Ağa için; üçüncü nüsha ise ilk iki nüshaya göre tezhip açısından daha zayıf olup, dönemin sadrazamı Siyavuş Paşa'nın kütüphanesi için yazılmıştır. Son muhtasar ve tasvirsiz nüsha ise Hoca Sadeddin Efendi'ye aittir.

Araştırmasının temelini yazma eserler ve arşiv belgeleri üzerine kurduğunu belirten Öztürk, şunları kaydetti:

Türkiye kütüphanelerindeki yazmalara, o dönem Türkiye Yazma Eserler Kurumunda yazma eser uzmanı olarak çalıştığı için kolayca ulaşabildiğini, ancak yurt dışındaki yazmalara ulaşma konusunda birçok zorlukla karşılaştığını ifade etti. Bu zorlukları kütüphanelerle yazışarak aşmaya çalıştığını, ancak ulaşamadığı yazmalara özellikle Almanya ve Avusturya'daki kütüphanelerle bağlantılı akademisyenler aracılığıyla ulaşmaya çalıştığını belirtti. Güler Doğan Averberk ve Ercan Akyol'un o dönemde yazmalar konusunda kendisine yardımcı olduğunu, ancak tüm bunlara rağmen hala ulaşamadığı birçok yazmanın bulunduğunu sözlerine ekledi.

Uğur Öztürk, 16. yüzyılda 3. Murad'ın yazdırılan eserlere en çok müdahil olan kişilerin başında geldiğini belirtti. Seyyid Lokman'ın "Zübdetü't-Tevarih", "Hüner-name" ve "Şehinşahname" adlı eserlerinin, sultanın dini, tasavvufi ve siyasi hükümdarlığına hizmet amacıyla yazılan eserlerden olduğunu söyledi.

Osmanlı'da en yoğun tasvirli yazma üretiminin 3. Murad döneminde olduğunu dile getiren Öztürk, başta sultanın kendisi olmak üzere dönemin birçok bürokrat ve saray mensubunun tasvirli yazmaları kişisel kütüphanelerine kazandırmaya çalıştığını ifade etti. 3. Murad dönemini, babası (2. Selim) ve oğlunun (3. Mehmet) döneminden ayıran önemli özelliklerden birinin bu tasvirli yazmalardaki sayısal artış olduğunu belirtti. 16. yüzyıl hatta 17. yüzyılın sonuna kadar imparatorluk dahilinde tasvirli yazma üretiminin ve hediyeleşmenin bu kadar yoğun olduğu bir dönemin bulunmadığını, bu dönemde tasvirli yazmalara sahip olmanın bir prestij meselesi olarak görüldüğünü sözlerine ekledi.

Öztürk, 3. Murad'ın kişisel kütüphanesinde tasvirli yazmalar için ayrı bir bölüm olduğuna dikkat çekti.

Sultanın bu merakını çevresindeki hamilerin, özellikle harem ağalarının da benimseyerek desteklediğini ve sultanın hoşuna gidebilecek eserler yazdırdıklarını belirtti. Sultanın bu merakının sadece imparatorluk dahilinde değil, diğer devletlerin hükümdarları ve elçileri tarafından da bilindiğini ifade etti. Osmanlı'ya gelen Safevi elçilerinin hediye olarak birçok tasvirli yazma getirdiklerini, hatta 1582'deki bir sünnet şenliğinde devlet erkanının da sultana tasvirli yazmalar hediye ettiğini sözlerine ekledi. Bu merakın bir sonucu olarak Gelibolulu Mustafa Ali, Osmanlı tarihinde ilk kez sanat erbabının hayatlarını Menakıbü'l-Hünerveran ile kayıt altına aldı.

3. Mehmet döneminin önemli hamilerinden Gazanfer Ağa üzerine çalıştığını kaydeden Öztürk, Gazanfer Ağa'nın birçok şair, müellif ve mütercimi himaye ettiğini, kendi adına mimari eserler yaptırdığını ve ilmiye sınıfından askeri sınıfa kadar 16. yüzyılın son çeyreğine damga vuran kişilerden biri olduğunu sözlerine ekledi.