Zerzevan Kalesi'nde 1800 yıllık su dağıtım sistemi keşfedildi

Çınar ilçesine 13 kilometre uzaklıktaki Demirölçek Mahallesi yakınlarında, 124 metre yükseklikteki kayalık tepede bulunan ve askeri yerleşimde dünyada tespit edilen son Mithras Tapınağı'nın ortaya çıkarıldığı kale, bilimsel kazılarla tarihi aydınlatıyor.

UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi'ne 2020 yılında dahil edilen, kentin önemli turizm değerlerinden olan kalede arkeolojik kazılar devam ederken yerli ve yabancı ziyaretçiler de ağırlanıyor.

Kültür ve Turizm Bakanlığı, Valilik, Çınar Kaymakamlığı, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi, Diyarbakır Müzesi Müdürlüğü, Dicle Üniversitesi, Karacadağ Kalkınma Ajansı, GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı, Türkiye İş Kurumu ve Safir Tuz'un katkılarıyla 2014 yılında başlatılan kazılar yıl boyunca sürüyor.

Kale ve çevresindeki 1000 dönüm alanda bugüne kadar 15 metre yüksekliğinde ve 1200 metre uzunluğunda sur kalıntısı, 21 metre yüksekliğinde gözetleme ve savunma kulesi, kilise, yönetim binası, konutlar, tahıl ve silah depoları, kaya mezarları, su kanalları ile 63 su sarnıcı, yer altı kilisesi, 400 kişilik yer altı sığınağı, konutlar ve gizli geçitler, milattan sonra 4. yüzyılda Hristiyanlığın benimsenmesiyle önemini kaybeden Mithras dinine ait yer altı tapınağı ve Mithras Tapınağı'na gizli dini tören ve ayinler için gelen davetlilerin konakladığı alan ile birçok esere ulaşıldı.

Bu yıl restorasyon çalışması da başlatılan kaledeki kazı çalışmalarında son olarak 1800 yıllık su dağıtım sistemi ortaya çıkarıldı.

Kazı Heyeti Başkanı Prof. Dr. Aytaç Coşkun, 3 bin yıllık Zerzevan Kalesi'nin askeri yerleşim alanı olduğunu ve Asur döneminden itibaren kalede yerleşim bulunduğunu belirtti.

Kalede 2014 yılında başlayan ve devam eden kazıların Kültür ve Turizm Bakanlığının "Geleceğe Miras Projesi" kapsamında kapsamlı olarak yürütüldüğünü ifade eden Coşkun, çalışmaların sarnıçlar ve su sistemi üzerinde yoğunlaştığını vurguladı.

Coşkun, kalede Roma'nın büyük bir mühendislik harikası olan su sisteminin bulunduğunu dile getirdi. Şu ana kadar surların dışında su kanalları tespit edildi. Kalede 63 su sarnıcı yer alıyor. En büyüğü tonozlu sarnıç olup, sadece bu sarnıç 4 bin ton su alabiliyor. Kaleye şu anda kurumuş 3 kaynaktan 8,5 kilometreden kemer ve kanallar vasıtasıyla büyük sarnıçlara su getiriliyor. Kaledeki su dağıtım sistemi bugüne kadar merak ediliyordu ve ilk kez su dağıtım sisteminin önemli bir örneği görüldü. Su, kanallarla önce tonozlu sarnıçlara, oradan da yeni ortaya çıkarılan su dağıtım sistemi kanalıyla kaledeki diğer yapılara, konutlara ve Mithras Tapınağı'na ulaştırılıyor. Böylece kaledeki su sistemi ilk defa keşfedilmiş oldu.

Ortaya çıkarılan su dağıtım sisteminde küp (pişmiş topraktan yapılmış su borusu) kalıntısı da bulundu. Bu buluntu, o dönemde kalede basınç sisteminin kullanıldığını göstermesi açısından önemli.

Coşkun, suyun bu borular sayesinde yüksek seviyelere basınçla çıkarıldığını ve bu şekilde suyun bütün alana dağıtıldığını ifade etti. Tonozlu sarnıçta küçük bir şelale sistemi oluşturulmuş, daha sonra kanala bağlantı kurulmuş. Hem de küp sistemi kullanılarak suyun basınçla yukarı seviyelere çıkartılıp diğer alanlara dağıtımı sağlanmış.

Kalede su mimarisine ilişkin önemli verilere ulaşılan dağıtım sisteminde matara parçaları bulundu. Bunun, askerlerin ve burada yaşayan sivillerin suyu yanlarında taşımaları açısından önemli bir buluntu olduğu belirtildi.

Prof. Dr. Coşkun, kalede su sarnıçlarında on binlerce ton su depolandığını, yerleşik nüfusun ise 1600 kişi olduğunu ifade etti. Yapılan hesaplamalara göre, on binlerce kişinin bir yıl boyunca kaleden çıkmadan ihtiyacını karşılayacak kadar su depolanmış. Kalede büyük bir yer üstü şehri bulunuyor ancak daha büyüğü yer altında. Kuşatma sırasında 1600 kişi olan nüfusun sayısı, çevredeki halkın sığınmasıyla oldukça artıyor. Yer altında büyük yerleşim birimleri olduğu için kale, yer altında da devasa su depolarına sahip. Zerzevan Kalesi'nde ortaya çıkarılan 1800 yıllık su dağıtım sistemi, Roma İmparatorluğu'ndaki mühendislik ve mimari gelişmeleri günümüze ulaştırması açısından oldukça önemli.

Askeri yerleşim, antik yol güzergahında, 124 metre yükseklikteki kayalık tepede bulunan Zerzevan Kalesi, Amida ile Dara arasında stratejik bir noktada yer alıyor.

Yerleşim konumu itibarıyla bütün vadiye hakim, antik ticaret yolu üzerinde geniş bir alanı kontrol altında tutan Roma sınır garnizonu olan kale, Romalılar ve Sasaniler arasında büyük mücadelelere sahne oldu.

Zerzevan Kalesi'nin tarihi Asur dönemine kadar uzanıyor. Kalede Roma döneminde milattan sonra 3. yüzyılda asıl askeri yerleşim inşa edildi ve 639 yılında İslam ordularının fethine kadar kesintisiz kullanıldı.

Yerleşimin surları ve yapıları Anastasios (milattan sonra 491-518) ve Justinianos (milattan sonra 527-565) dönemlerinde onarılarak, bazıları ise yeniden inşa edilerek mevcut haline getirildi.